Cat Ba Beyond · Cuộc sống làng chài và văn hóa địa phương
Cuộc sống trên Vịnh Lan Hạ đã thay đổi thế nào trong 20 năm qua?
Hai mươi năm trước, âm thanh đầu ngày trên Vịnh Lan Hạ có thể là động cơ thuyền nhỏ, nước vỗ sàn gỗ và cá quẫy trong lồng lưới. Du lịch đã hiện diện ở Cát Bà, nhưng đời sống trên nước vẫn xoay chủ yếu quanh đánh bắt, nuôi trồng và những nhu cầu của gia đình sống trên bè.
Ngày nay, giữa những đảo đá quen thuộc là một vùng làm việc khác trước: điện thoại nhận cảnh báo bão, một số nhà bè dùng năng lượng mặt trời, tàu du lịch qua bè cá và quy định môi trường xác định nơi được phép nuôi. Cuộc sống kết nối và tiện nghi hơn ở vài mặt, nhưng cũng chịu thêm áp lực thương mại, quản lý và phát triển du lịch.
Hai mươi năm trước: cuộc sống phụ thuộc trực tiếp vào mặt nước
Với nhiều gia đình, vịnh đồng thời là nhà, nơi làm việc và đường đi. Tàu cá đánh bắt hải sản tự nhiên; bè nổi nuôi cá giò, cá song hay cá vược trong lưới treo dưới lối đi gỗ.
Gần như mọi nhu cầu đều cần chuyến thuyền vào bờ: thực phẩm, nhiên liệu, thuốc, nước ngọt và vật dụng. Trẻ ở bè đi thuyền tới bến rồi tiếp tục đến trường. Thương lái ra mua cá, còn vật liệu sửa chữa phải chở trở lại bè. Thủy triều, gió, máy thuyền và bão đều có thể thay đổi lịch sinh hoạt.
Nhà nổi có thêm thiết bị hiện đại
Bè truyền thống thường dùng gỗ, tre và vật liệu nổi, với phần lớn diện tích dành cho lồng cá, lưới, dụng cụ và bến thuyền. Theo thời gian, một số hộ dùng vật liệu chắc hơn, động cơ tốt hơn, ắc quy và tấm pin mặt trời. Báo cáo dự án Nhật Bản–Việt Nam năm 2022 mô tả hộ trên bè Lan Hạ sử dụng pin mặt trời và bộ lưu điện.
Điện giúp sạc điện thoại, thắp sáng và chạy thiết bị nhỏ mà không phụ thuộc hoàn toàn vào máy phát. Dù vậy, sống xa bờ vẫn có nhiều bất tiện.
Điện thoại thay đổi cách liên lạc
Người nuôi có thể gọi người mua, xem dự báo, hẹn giao hàng và liên lạc với người thân mà không cần vào bờ. Cảnh báo chính thức và chỉ dẫn của cảng đến nhanh hơn; hiểu biết về mây, gió và dòng chảy vẫn quan trọng nhưng gia đình có thêm thời gian gia cố bè và sơ tán.
Điện thoại cũng nối hộ nuôi với doanh nghiệp du lịch, hướng dẫn viên và người cung cấp nhiên liệu, nước ngọt. Khả năng kết nối không có nghĩa sóng luôn ổn định ở mọi vị trí trên vịnh.
Đánh bắt không còn là nguồn thu duy nhất
Đánh bắt và nuôi trồng vẫn quan trọng, nhưng du lịch mở ra những nghề khác:
- Thuyền trưởng, thủy thủ
- Hướng dẫn viên kayak và địa phương
- Đầu bếp, nhân viên phục vụ trên tàu
- Người lái thuyền vận chuyển
- Chủ lưu trú nhà nổi
- Nhà cung cấp hải sản
- Thợ máy và sửa thuyền
- Người làm công tác môi trường
Một gia đình có thể vừa nuôi cá vừa đón khách hoặc cung cấp hải sản. Thu nhập đa dạng hơn, nhưng cũng phụ thuộc lượng khách: bão, biến động kinh tế hay hạn chế đi lại có thể làm nguồn thu du lịch giảm đột ngột.
Du khách thay đổi nhịp sống trên vịnh
Tour trong ngày, tàu ngủ đêm, kayak, bơi và tham quan bè đưa khách vào không gian từng chủ yếu là nơi ở và làm việc. Người dân chia sẻ luồng và khu neo với tàu lớn; tiếng ồn, sóng tàu có thể ảnh hưởng thuyền nhỏ và bè. Một số điểm kayak trở nên đông vào giờ cao điểm.
Với khách, bè cá là cảnh đẹp; với chủ bè, đó là tài sản cần cho ăn, vệ sinh và sửa chữa mỗi ngày. Nhà bè không phải phông nền biểu diễn mà là nhà và cơ sở kinh doanh.
Nuôi trồng mở rộng và gây áp lực môi trường
Nuôi lồng tạo thu nhập nhưng tăng trưởng thiếu quy hoạch có thể chiếm nhiều mặt nước, tác động cảnh quan, tăng thức ăn dư và rác sinh hoạt. Vật liệu nổi cũ xuống cấp có thể thành rác biển. Cùng với tàu và du lịch, điều này gây sức ép lên chất lượng nước.
Quản lý đang chuyển sang vùng nuôi được chỉ định, giảm bè tự phát và dùng vật liệu bền hơn. Hải Phòng công bố kế hoạch di dời cơ sở nuôi và xác định các khu biển dự kiến dành cho nuôi trồng. Mục tiêu là gắn nghề nuôi với giám sát môi trường, công nghệ và du lịch có trách nhiệm.
Một số gia đình chuyển dần lên bờ
Có hộ vẫn chăm bè nhưng nhà chính ở Cát Bà; có hộ đi thuyền ra làm việc thay vì cả gia đình sống trên nước. Ở bờ giúp tiếp cận trường học, y tế và dịch vụ công dễ hơn, nhất là với trẻ em và người cao tuổi.
Nhưng khi ít người ở thường xuyên trên bè, đời sống cộng đồng thay đổi. Kiến thức truyền từ cha mẹ sang con có thể khó duy trì hơn. Vịnh vẫn là nơi làm việc, song không còn là nhà theo cùng một cách đối với mọi hộ.
Quy định định hình vùng vịnh đang hoạt động
So với hai thập kỷ trước, nuôi trồng, du lịch và nơi ở ngày càng chịu tác động của phân vùng, yêu cầu môi trường và quản lý di sản. Điều đó không có nghĩa trước đây hoàn toàn không có quy định.
Cơ quan chức năng đã di dời hoặc tháo dỡ cơ sở không theo quy hoạch, phục hồi cảnh quan và đề xuất vùng nuôi tập trung. Người dân vẫn đối mặt chi phí chuyển lồng, mua vật liệu mới và thay đổi khu nuôi đã quen dùng. Bảo vệ vịnh phải tính đến nghề cá, kỹ năng đóng thuyền, kiến trúc nổi và văn hóa hải sản của cộng đồng.
Danh hiệu di sản đi cùng trách nhiệm mới
Quần đảo Cát Bà được công nhận là Khu dự trữ sinh quyển UNESCO năm 2004. Năm 2023, Cát Bà được bổ sung vào Di sản Thế giới Vịnh Hạ Long–Quần đảo Cát Bà.
Sự công nhận nâng vị thế quốc tế và hỗ trợ bảo tồn, nghiên cứu, du lịch có trách nhiệm; đồng thời tăng kỳ vọng về nước sạch, rác thải, xây dựng, giao thông tàu và ứng xử của khách. Danh hiệu không đóng băng cuộc sống: người dân vẫn cần làm việc và nuôi gia đình.
Khí hậu và bão vẫn là sức mạnh lớn
Dự báo và liên lạc tiến bộ, nhưng gió, sóng và bão vẫn có thể làm hỏng lồng chỉ trong vài giờ. Tàu phải về trú, đồ phải cố định và người trên nước phải sơ tán khi được yêu cầu. Hạ tầng mạnh hơn giúp giảm rủi ro chứ không xóa được rủi ro; hiểu biết về biển vẫn thiết yếu.
Điều gì đã đạt được và điều gì có thể mất?
Hai mươi năm mang đến liên lạc nhanh, thông tin tốt hơn, nguồn điện mới và nhiều nghề. Du lịch kết nối gia đình địa phương với khách quốc tế; quy hoạch môi trường bắt đầu xử lý hậu quả của phát triển thiếu kiểm soát.
Tuy nhiên, vịnh có nguy cơ mất sự tiếp nối của cộng đồng từng sống gần như trọn ngày trên mặt nước. Tương lai không nhất thiết phải chọn giữa người và thiên nhiên. Vịnh khỏe mạnh có thể nuôi nghề cá, nuôi trồng và du lịch; hiểu biết địa phương giúp bảo tồn, còn khách có trách nhiệm tạo thu nhập mà không biến nhà dân thành sân khấu.
Cảnh núi đá vẫn đó, nhưng quan hệ giữa con người và cảnh quan đang được viết lại. Muốn hiểu Lan Hạ, hãy nhìn vượt ra ngoài phong cảnh: mỗi bè nổi, lồng nuôi di dời và tàu du lịch đi ngang đều kể câu chuyện về cộng đồng đang thích nghi mà vẫn muốn gắn bó với biển.
