Cat Ba Beyond · Cuộc sống làng chài và văn hóa địa phương

Điều gì làm nên nét đặc biệt của văn hóa làng chài Cát Bà?

Trước khi có khách sạn và tour kayak, người Cát Bà đã sống cùng biển. Kinh nghiệm ấy vẫn hiện diện khi ngư dân nhìn hướng gió, gia đình vá lưới bên nhà bè và hàng xóm giúp nhau buộc thuyền trước bão.

Văn hóa làng chài không chỉ là điểm tham quan. Đó là mối quan hệ sống động giữa con người, mặt nước, đảo đá và tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ.

Cái Bèo nối hiện tại với quá khứ xa xưa

Cái Bèo gần bến Bèo vừa là làng nổi vừa là địa điểm khảo cổ quan trọng. Công cụ đá, dấu tích động vật và vỏ nhuyễn thể cho thấy con người đã khai thác tài nguyên ven biển từ hàng nghìn năm trước. Tài liệu di sản ghi nhận các di chỉ tiền sử ở khu vực này.

Không nên xem cộng đồng hiện nay là bản sao không đổi của người cổ. Phương thức đánh bắt, thuyền, nhà ở và kinh tế đều thay đổi; vai trò trung tâm của biển với công việc, giao thông và bản sắc địa phương vẫn còn.

Biển vừa là nơi làm việc vừa là người thầy

Trẻ em từng quan sát người lớn vá lưới, lái thuyền, đọc gió và mây. Kinh nghiệm địa phương gồm:

• Điều khiển thuyền qua luồng giữa đảo đá
• Chọn chỗ neo kín gió
• Nhận biết mùa cá, dòng chảy và thủy triều
• Sửa lưới, máy thuyền và bè nổi
• Nuôi cá trong lồng chìm
• Chuẩn bị trước bão
• Chở nước ngọt, vật tư và nhận biết hải sản

Người hướng dẫn lớn lên bên vịnh có thể nhận thấy dòng chảy đổi hướng hay đá lộ mà khách không biết.

Nhà nổi kết hợp nơi ở và sinh kế

Nhà bè không chỉ là căn nhà trên nước. Khu ở nối với lối đi, nơi chứa dụng cụ, thuyền gia đình và lồng nuôi cá giò, cá song, cá vược. Phao giữ bè nổi; dây và neo giữ vị trí. Thuyền đưa người vào bờ để đi học, mua hàng, lấy nước và khám bệnh.

Một dây neo hay lưới hỏng có thể đe dọa cả nhà và nguồn thu. Ở đây, nhà và chỗ làm cùng nằm trên một sàn nổi.

Hợp tác là thiết yếu

Người dân trao đổi tin thời tiết, giúp chuyển thiết bị, sửa bè và chở người. Trước bão, không phải ai cũng có thể tự xử lý dây neo nặng hoặc máy thuyền hỏng. Cá đi từ bè đến chợ và nhà hàng; nhiên liệu, nước ngọt và thực phẩm đi theo chiều ngược lại. Những mối quan hệ giữa các nhà bè quan trọng không kém từng căn nhà riêng lẻ.

Thuyền mang ý nghĩa thực tế và văn hóa

Thuyền là phương tiện kiếm sống, vào bờ và ứng phó khẩn cấp. Kỹ năng lái thuyền còn hiện diện trong lễ hội. Cục Du lịch Quốc gia giới thiệu hội đua thuyền rồng Cát Bà cùng kéo co trên biển và hoạt động thúng chai. Những cuộc thi thể hiện sự phối hợp, sức bền và nét biển đảo.

Tín ngưỡng thể hiện sự tôn trọng biển khó lường

Biển cho thức ăn và thu nhập nhưng gió mạnh, sương mù, sóng và bão có thể đến bất ngờ. Những nghi thức cầu bình an, thuận lợi và tưởng nhớ tổ tiên phản ánh nỗi lo thật của gia đình chờ người thân trở về. Đó không phải màn trình diễn dựng riêng cho khách: người dân hiểu biển, nhưng không thể điều khiển biển.

Hải sản lưu giữ hiểu biết địa phương

Người dân phân biệt cá, nhuyễn thể theo hình dáng, nơi sống, mùa, kết cấu và cách nấu. Hấp, nướng, luộc hay lẩu thường giữ rõ vị tươi. Trước kia gia đình dùng những gì đánh bắt, nuôi, trao đổi hoặc bảo quản được; đồ khô, nước mắm và món canh giúp sử dụng nguồn biển hợp lý. Văn hóa ẩm thực gắn với mùa hơn là đòi hỏi mọi loài quanh năm.

Từ ngữ địa phương cũng là di sản

Tên cá, sò, dụng cụ và hiện tượng thời tiết có thể rất riêng; cùng một loài đôi khi mang tên khác ở vùng biển khác. Cách gọi lưu giữ hiểu biết về hình dáng, tập tính hoặc giá trị sử dụng. Hướng dẫn viên giải thích từ địa phương sẽ giúp khách hiểu chính xác hơn việc chỉ dịch sang một tên tiếng Anh chung.

Văn hóa nghề cá đang thay đổi

Máy thay nhiều công đoạn chèo tay; điện thoại giúp xem dự báo, liên hệ người mua; một số nhà bè dùng pin mặt trời. Du lịch tạo việc làm thuyền trưởng, hướng dẫn kayak và phục vụ tàu. Quy hoạch môi trường cũng khiến một số bè chuyển vị trí, nhiều gia đình lên bờ ở nhưng vẫn ra vịnh làm việc.

Tiếp cận trường học và y tế dễ hơn, song kiến thức về triều, lưới và thuyền có thể ít được truyền qua đời sống thường ngày.

Bảo tồn tác động đến văn hóa địa phương

Quần đảo Cát Bà được công nhận là Khu dự trữ sinh quyển UNESCO năm 2004 và gia nhập Di sản Thế giới Vịnh Hạ Long–Quần đảo Cát Bà năm 2023. Bảo vệ đa dạng sinh học, nước và cảnh quan là cần thiết, nhưng kiến thức nghề cá, nhà nổi, lễ hội và ẩm thực cũng cần được trân trọng.

Bảo tồn nên có sự tham gia của cộng đồng, tạo sinh kế công bằng. Một vịnh sạch nhưng mất ký ức văn hóa vẫn là mất mát.

Du khách nên tham quan thế nào cho tôn trọng?

• Chọn hướng dẫn viên am hiểu địa phương
• Xin phép trước khi lên bè hoặc vào nhà
• Không tự ý chạm lồng, lưới và dụng cụ hay cho cá ăn
• Xin đồng ý trước khi chụp cận cảnh người dân
• Mua sản phẩm địa phương từ cơ sở có trách nhiệm
• Lắng nghe người dân thay vì coi họ là phông nền
• Tránh trải nghiệm dàn dựng xâm phạm đời sống
• Tuân thủ quy định về rác và môi trường

Chuyến đi ý nghĩa giúp hiểu cộng đồng đang thích nghi với giáo dục, du lịch, bảo tồn và sinh kế mới.

Một nền văn hóa được xây bằng khả năng thích nghi

Điều đặc biệt không phải Cát Bà bất biến. Người xưa khai thác tài nguyên ven biển; thế hệ sau phát triển thuyền gỗ, nhà nổi, nuôi biển; gia đình hôm nay dùng động cơ, điện thoại và năng lượng mặt trời trong bối cảnh quản lý mới. Công cụ đổi thay, nhưng sự hiểu biển, tôn trọng bão gió, sử dụng nguồn lực khéo léo và hỗ trợ nhau vẫn quan trọng.

Khám phá di sản làng chài Cát Bà cùng Cat Ba Beyond qua câu chuyện và cộng đồng địa phương.