Cat Ba Beyond · Cuộc sống làng chài và văn hóa địa phương
Người dân nhìn nhận sự phát triển du lịch ở Cát Bà như thế nào?
Hỏi mười người Cát Bà về du lịch, bạn khó nhận được một câu trả lời giống nhau. Chủ khách sạn, ngư dân, hướng dẫn kayak, người bán hàng và người sống cạnh công trường trải nghiệm du lịch theo những cách khác nhau.
Nhiều người đón nhận việc làm, khách hàng và giao thông thuận tiện. Người khác lo rác, giá cả, dự án lớn và cảnh quan quen thuộc biến mất. Câu hỏi thiết thực là: Du lịch nào giúp đời sống địa phương tốt hơn mà không làm hại chính hòn đảo nuôi sống họ?
Du lịch tạo việc làm ngoài nghề cá
Đánh bắt, nuôi trồng, nông nghiệp và giao thương vẫn quan trọng, nhưng cư dân nay còn làm trong khách sạn, nhà hàng, tàu du lịch, xe vận chuyển, kayak, hướng dẫn, bảo dưỡng thiết bị, xây dựng, quán cà phê, bán lẻ và môi trường.
Ngư dân có thể lái tàu du lịch; gia đình kết hợp nuôi cá với homestay hoặc bán hải sản cho nhà hàng; người trẻ biết ngoại ngữ có thể làm hướng dẫn ngay tại quê nhà. Với họ, du lịch mang lại học phí, thu nhập và lựa chọn khi nghề cá bấp bênh.
Kết nối tốt hơn cũng phục vụ cư dân
Đầu tư vào đường, cảng, liên lạc và vận tải giúp người dân đến Hải Phòng, chở hàng, khám bệnh và nhận tiếp tế dễ hơn. Internet hỗ trợ kinh doanh, học tập và liên hệ gia đình. Khách sạn, nhà hàng cũng mua rau, hải sản, giặt là, sửa chữa và dịch vụ vận chuyển, nên lợi ích có thể lan ra ngoài doanh nghiệp trực tiếp đón khách.
Lợi ích không chia đều
Gia đình có đất ven biển có thể hưởng giá trị đất tăng, trong khi người thuê phải chịu chi phí sinh hoạt và mặt bằng cao hơn. Doanh nghiệp lớn có thể thu phần lớn doanh thu; đơn vị nhỏ phải cạnh tranh. Vốn, bất động sản, ngoại ngữ và quan hệ kinh doanh tạo cơ hội không đồng đều.
Gia đình làm nghề cá, người cao tuổi và lao động thời vụ có thể ít hưởng lợi nhưng vẫn chịu tắc đường, ồn và giá tăng. Nghiên cứu năm 2021 quanh Vườn quốc gia Cát Bà khảo sát thái độ và mức tham gia du lịch sinh thái, nhắc rằng cần lắng nghe cư dân thay vì mặc định ai cũng hưởng lợi.
Thu nhập theo mùa vẫn là vấn đề lớn
Cuối tuần hè và kỳ nghỉ có thể đông khách, nhưng mùa lạnh hoặc mưa vắng hơn. Nhà hàng bận rộn tháng Sáu có thể khó trang trải mùa đông; thủy thủ và hướng dẫn làm nhiều giờ trong mùa cao điểm nhưng ít việc vào mùa thấp điểm. Bão, gió mạnh và lệnh dừng tàu có thể hủy tour ngay.
Đi bộ, văn hóa, giáo dục thiên nhiên và chuyến thăm làng có hướng dẫn địa phương giúp phân bổ thu nhập nhiều tháng hơn, nếu được tổ chức có trách nhiệm.
Phát triển thay đổi nơi người dân gọi là nhà
Khách ở vài ngày; cư dân sống với bụi, ồn, xe tải, công trường và tầm nhìn thay đổi nhiều năm. Khách sạn, đường và khu vui chơi có thể tạo việc làm nhưng cũng có thể thay đổi bờ biển hoặc không gian công cộng. Muốn đường tốt không có nghĩa chấp nhận xây dựng thiếu kiểm soát. Điểm khác biệt là quy hoạch có tính đến nhu cầu dân và sự tham gia thực chất của cộng đồng hay không.
Rác và nước là mối lo dễ thấy
Khách đông tiêu thụ nước, tạo rác và gây áp lực lên giao thông, vệ sinh. Nhựa, thức ăn thừa và rác từ phố hay tàu có thể vào biển; nước thải cần được xử lý hiệu quả. Nghiên cứu tại Việt Hải ghi nhận áp lực môi trường khi khách tăng và đề xuất tăng năng lực xử lý rác, quản lý dựa vào cộng đồng.
Nước ô nhiễm không chỉ làm chuyến đi kém đẹp: nó ảnh hưởng nghề cá, nuôi biển, bãi tắm và sức khỏe.
Gia đình nghề cá nhìn thấy cả cơ hội lẫn xáo trộn
Ngư dân có thể làm thuyền trưởng, hướng dẫn hoặc bán hải sản. Kinh nghiệm về dòng chảy, thời tiết, hang và neo đậu rất hữu ích. Nhưng tàu du lịch chung luồng với thuyền cá và nhà bè; sóng tàu gây phiền cho phương tiện nhỏ. Quy hoạch bảo tồn và du lịch có thể khiến lồng nuôi phải chuyển nơi.
Với một gia đình nghề cá, du lịch vừa là khách mua hải sản vừa là bên cạnh tranh mặt nước. Lan Hạ là nơi làm việc của cộng đồng, không phải vùng cảnh quan trống dành riêng cho ngắm nhìn.
Người dân coi trọng thiên nhiên vì lý do thực tế
Nước sạch giúp nuôi cá, rừng khỏe bảo vệ đa dạng sinh học và cảnh quan đẹp giúp khách quay lại. Bãi biển ô nhiễm, san hô hư hại và điểm tham quan quá đông đều làm suy yếu danh tiếng Cát Bà. Nghiên cứu du lịch cộng đồng Việt Hải nêu tiềm năng phát triển kinh tế và giảm tính mùa vụ. Nhưng “du lịch sinh thái” cần xử lý rác, giới hạn khách khi cần, tàu có trách nhiệm, hướng dẫn được đào tạo và thu nhập đến tay cộng đồng.
Văn hóa địa phương có thể thành sản phẩm
Thăm làng chài, ăn món địa phương và nghe chuyện đảo có thể tạo thu nhập và khuyến khích gìn giữ văn hóa. Nhưng nhà bè dễ bị xem như điểm chụp ảnh; công việc bị ngắt vì màn trình diễn; câu chuyện di dời và nuôi biển phức tạp bị rút thành huyền thoại “ngư dân bất biến”.
Chia sẻ văn hóa phải có đồng thuận và lợi ích công bằng. Hãy xin phép trước khi lên bè hay chụp cận cảnh. Hướng dẫn viên nên kể đời sống thật, không lặp lại chuyện đẹp nhưng sai.
Người trẻ có thể nhìn du lịch khác thế hệ trước
Người lớn tuổi nhớ thời đảo yên tĩnh hơn; người trẻ lớn lên cùng điện thoại, khách quốc tế và đặt chỗ trực tuyến. Ngoại ngữ, nghề khách sạn và tiếp thị số có thể giúp họ ở lại quê nhà. Nhưng công việc du lịch cũng có thể thời vụ, lương thấp và ít cơ hội tiến thân. Đào tạo, việc làm ổn định và cơ hội khởi nghiệp địa phương quan trọng hơn chỉ tăng số khách.
Cộng đồng cần loại du lịch nào?
Chất lượng có thể quan trọng hơn số lượng khách. Mô hình lành mạnh nên ưu tiên:
- Việc làm ổn định trong nhiều tháng
- Doanh nghiệp địa phương và cơ sở nhỏ tham gia
- Đào tạo hướng dẫn và dịch vụ
- Xử lý rác, nước thải hiệu quả
- Bảo vệ bãi biển, rừng và sinh cảnh biển
- Tàu sạch hơn, an toàn hơn
- Tham vấn công bằng trước dự án lớn
- Tôn trọng nghề cá, nuôi biển và giới hạn môi trường
- Trải nghiệm văn hóa do người địa phương dẫn dắt
Người dân cần là bên ra quyết định và đối tác kinh doanh, không chỉ là lao động.
Du khách tác động đến kết quả
Khách không quyết định quy hoạch nhưng lựa chọn chi tiêu định hình thị trường. Tour có hướng dẫn địa phương, nhà hàng độc lập, lưu trú do người dân vận hành giúp tiền ở lại cộng đồng. Khách nên hạn chế nhựa dùng một lần, mang rác về, tuân thủ lệnh đóng biển, xin phép trước khi chụp người dân, mua sản phẩm minh bạch, đi ngoài cao điểm khi có thể và chọn trải nghiệm sâu thay vì chạy theo danh sách điểm đến.
Một lượt đặt tour không giải quyết mọi thách thức; nhiều quyết định của khách cùng nhau ảnh hưởng doanh nghiệp nào phát triển.
Du lịch được đón nhận—nhưng không bằng mọi giá
Du lịch tạo việc làm, kết nối và lựa chọn sinh kế mới. Đồng thời người dân sống lâu dài với đường đông, giá tăng, rác biển và bờ biển thay đổi. Lập trường của họ thường có điều kiện: du lịch đáng giá khi cải thiện đời sống và bảo vệ đảo; trở thành gánh nặng khi cộng đồng chịu chi phí còn lợi ích chảy đi nơi khác.
Cát Bà không cần chọn giữa cô lập và phát triển vô hạn. Con đường vững hơn đặt quyền tham gia của cư dân, giới hạn môi trường và lợi ích địa phương ở trung tâm.
