Cat Ba Beyond · Cuộc sống làng chài và văn hóa địa phương
Người dân nuôi cá ở Vịnh Lan Hạ như thế nào?
Thoạt nhìn, một bè cá ở Vịnh Lan Hạ giống ngôi nhà gỗ nhỏ giữa những ô nước yên ả. Nhưng dưới lối đi là cả hệ thống nuôi thủy sản được chăm sóc kỹ; phía sau nó là công việc hằng ngày của những gia đình gắn bó lâu đời với biển.
Một trang trại dựng trên mặt nước
Bè cá truyền thống có khung nổi nhờ vật liệu tạo lực đẩy và được cố định tại điểm neo. Lồng lưới treo dưới lối đi, để nước biển lưu thông tự nhiên mà vẫn giữ cá bên trong.
Bè có thể gồm nhà ở, kho, chỗ cho ăn và nhiều lồng kích thước khác nhau. Nó vừa là nơi làm việc, mái nhà, bến thuyền, vừa là trung tâm sinh kế gia đình.
Chọn và phân loại cá giống
Người nuôi lấy cá non từ nhà cung cấp phù hợp hoặc, theo cách truyền thống, từ ngư dân trong vùng. Những loài có thể được nuôi gồm cá mú, cá giò, cá vược và cá hồng.
Cá giống được phân theo loài và cỡ trước khi thả vào các lồng riêng. Nhờ đó người nuôi dễ kiểm soát cho ăn, theo dõi tăng trưởng và giảm sự cạnh tranh giữa cá lớn với cá nhỏ. Cách thả giống tùy loài, sức chứa lồng, mùa và kinh nghiệm từng hộ.
Cho cá ăn là trách nhiệm mỗi ngày
Cá thường được cho ăn một hoặc nhiều lần trong ngày tùy loài, tuổi, thời tiết và sức ăn. Một số bè từng dùng cá nhỏ giá trị thấp làm thức ăn; cơ sở hiện đại hơn có thể dùng thức ăn công nghiệp.
Người nuôi không chỉ ném thức ăn xuống rồi đi. Họ quan sát cá phản ứng nhanh đến đâu, ăn bao nhiêu và có con nào bất thường không. Bỏ ăn có thể báo hiệu căng thẳng, nước xấu hoặc vấn đề sức khỏe.
Người nuôi kiểm tra những gì mỗi ngày?
Nhịp làm việc theo thủy triều và thời tiết, không theo giờ hành chính. Họ thường kiểm tra:
- Sức ăn, chuyển động và bề ngoài của cá
- Lưới có rách, lỏng hay vướng rác không
- Dây, neo và khung bè nổi
- Dòng nước quanh từng lồng
- Sinh vật bám trên lưới
- Dự báo thời tiết và bão sắp tới
Rong, vỏ sò và sinh vật khác dần bám lưới dưới nước. Khi mắt lưới tắc, nước lưu thông kém. Người nuôi phải vệ sinh hoặc thay lưới và sửa nhanh chỗ hỏng để cá không thoát ra.
Bão ảnh hưởng bè cá ra sao?
Gió mạnh và bão nhiệt đới là thách thức lớn. Trước thời tiết xấu, người nuôi gia cố dây neo, kiểm tra mỏ neo, buộc thiết bị và dọn vật dễ bay. Lồng cá phải ổn định nhưng vẫn chuyển động an toàn theo sóng và mực nước.
Khung hỏng hoặc lưới rách có thể khiến nhiều tháng lao động mất đi chỉ trong một đêm. Hiểu dòng chảy, vùng khuất gió và thời tiết địa phương vì thế quan trọng không kém hiểu đàn cá.
Thu hoạch và bán cá
Cá không phải lúc nào cũng được thu cùng lúc. Người nuôi có thể đợi cá đủ cỡ thị trường hoặc lấy một lượng theo đơn hàng.
Khi thu, một phần lưới được nâng cẩn thận để đưa cá gần mặt nước. Cá được chọn rồi chuyển lên thuyền, đôi khi trong thùng giúp giữ sống hoặc tươi. Hàng có thể bán cho thương lái, nhà hàng hải sản, chợ và người mua ở Cát Bà hay vùng lân cận.
Bè nuôi nối nghề thủy sản với kinh tế hải sản trên đảo, tạo sản phẩm và duy trì sinh kế dựa trên nhiều thế hệ kinh nghiệm.
Nghề nuôi thủy sản đang thay đổi
Quản lý môi trường đang định hình lại nghề nuôi cá ở Lan Hạ. Mật độ lồng quá cao, chất thải từ thức ăn và vật liệu nổi không phù hợp có thể gây áp lực lên nước và cảnh quan. Chính quyền địa phương vì vậy sắp xếp lại vùng nuôi, giảm lồng tự phát và khuyến khích hệ thống bền, có trách nhiệm hơn với môi trường.
Lan Hạ vừa là môi trường sống vừa là điểm đến được bảo vệ. Nuôi bền vững phải cân bằng sinh kế với nước sạch, đa dạng sinh học và bảo tồn di sản. Cách làm khác nhau giữa các hộ và tiếp tục đổi theo quy định, công nghệ, điều kiện môi trường.
Tham quan bè cá với sự tôn trọng
Bè cá không chỉ là điểm du lịch mà còn là nhà và nơi lao động. Khách nên xin phép trước khi lên bè, nghe hướng dẫn và không chạm lưới, dụng cụ hoặc cá nếu chưa được đồng ý. Tự ý cho cá ăn có thể làm xáo trộn lịch chăm hoặc đưa thức ăn không phù hợp.
Chuyến thăm có trách nhiệm đáng giá hơn một tấm ảnh vội: giúp hiểu cách người dân đọc thời tiết, giữ lồng, bảo vệ đàn cá và sống cùng biển. Những ghi chép địa phương mô tả bè nổi vừa là nhà, vừa là cơ sở nuôi cá dưới các lối đi nối nhau.
Muốn hiểu Lan Hạ, hãy nhìn xa hơn các vách đá vôi: gặp người làm việc trên mặt nước, nghe câu chuyện của họ và nhận ra kiến thức ẩn dưới mỗi lối đi trên bè.
