Cat Ba Beyond · Hoạt động
Người dân từng sống trên Vịnh Lan Hạ như thế nào?
Trước khi nổi tiếng với du thuyền và kayak, Vịnh Lan Hạ là một không gian lao động trên biển. Nước không chỉ ở cạnh nhà mà còn quyết định cách người dân di chuyển, kiếm sống, tìm thức ăn và đối phó nguy hiểm.
Cuộc sống ấy thường được gọi là yên bình, nhưng cũng đòi hỏi kiến thức thực tế, lao động nặng nhọc và sự chú ý liên tục đến thời tiết, thủy triều, tài nguyên biển.
Câu chuyện bắt đầu trước làng nổi
Lịch sử cư trú ở Cái Bèo lâu đời hơn nhiều so với những ngôi nhà nổi hiện nay. Di vật gần khu bến gồm công cụ đá, đồ gốm, xương động vật và dấu tích cá, cho thấy cộng đồng tiền sử từng sống và khai thác nguồn lợi biển tại đây.
Vườn quốc gia Cát Bà ghi nhận di chỉ Cái Bèo có niên đại khoảng 7.000–6.000 năm. Cơ quan di sản địa phương đánh giá cao giá trị của di chỉ ven biển này.
Điều đó không có nghĩa là làng nổi ngày nay đã tồn tại nguyên dạng suốt bảy nghìn năm. Di chỉ khảo cổ và cộng đồng hiện đại là hai giai đoạn khác nhau, cùng phản ánh truyền thống thích nghi với biển.
Nhà nổi trông như thế nào?
Nhiều gia đình ngư dân thời gần đây ở trong nhà gỗ nhỏ trên bè nổi. Bên cạnh là lồng nuôi cá và hải sản; dây neo giữ bè tại chỗ, lối gỗ hẹp nối các khu làm việc. Một căn nhà có thể đồng thời là nơi ở, kho lưới, chỗ sửa ngư cụ, mặt sàn trên lồng nuôi, nơi sơ chế hải sản và chỗ neo thuyền.
Thuyền gia đình giống như phương tiện đường bộ: chở người vào Cát Bà, mua vật tư, đưa hải sản đi bán và kết nối các hộ nổi.
Người dân kiếm sống bằng gì?
Nghề cá là nền tảng sinh kế. Ngư dân dựa vào mùa, triều, gió và ngư trường để quyết định thời điểm làm việc. Lưới, câu, bẫy và thuyền nhỏ là công cụ hằng ngày, không phải đạo cụ du lịch.
Nuôi trồng thủy sản về sau trở nên quan trọng. Cá song, cá giò, nhuyễn thể và các loài khác được nuôi trong lồng dưới hoặc cạnh nhà. Gia đình phải kiểm tra lồng, vá lưới, chuẩn bị thức ăn và bảo vệ đàn cá. Lưới hỏng, dịch bệnh hoặc nước xấu có thể làm mất thành quả nhiều tháng.
Tư liệu địa phương Hải Phòng mô tả mối liên hệ giữa ngư trường, nhà nổi và sinh kế Cái Bèo.
Một ngày thường diễn ra ra sao?
Ngày làm việc thường bắt đầu sớm theo ánh sáng, con triều và thời tiết. Gia đình vệ sinh ngư cụ, kiểm tra lồng, thu hải sản và chuẩn bị hàng bán. Nước ngọt, nhiên liệu, thức ăn và vật liệu xây dựng đều phải chở bằng thuyền. Sửa chữa, rác thải, chăm sóc y tế và đi học cũng khó hơn ở trên bờ.
Trẻ em sớm hiểu thuyền, nước và thời tiết, nhưng việc tiếp cận giáo dục và dịch vụ công có thể vất vả. Hàng xóm trao đổi tin tức, giúp sửa ngư cụ và hỗ trợ nhau trước bão.
Gia đình chuẩn bị trước thời tiết nguy hiểm thế nào?
Đảo đá vôi che chắn phần nào, nhưng gió mạnh, mưa lớn và sóng vẫn có thể phá nhà, thuyền và lồng cá. Người dân gia cố dây, neo và chuyển thuyền đến chỗ an toàn hơn, đồng thời theo dõi diễn biến thời tiết và thông báo của cơ quan chức năng.
Bão không chỉ đe dọa nhà ở mà còn cả ngư cụ, cá nuôi và nguồn thu nhập. Không nên lãng mạn hóa cuộc sống trên nước như thể lúc nào cũng nhàn nhã.
Vì sao đời sống làng nổi thay đổi?
Quản lý môi trường, an toàn giao thông đường thủy, dịch vụ công và quy hoạch nuôi trồng đã thay đổi vịnh. Mật độ bè và lồng cá cao có thể ảnh hưởng chất lượng nước, cảnh quan và sinh thái.
Tài liệu quản lý di sản đề cập kế hoạch sắp xếp lại điểm neo đậu và lồng nuôi quanh Lan Hạ, Bến Bèo. Nhiều hộ đã chuyển lên bờ hoặc đổi nghề. Một số vẫn đánh bắt, nuôi cá; số khác làm du lịch, dịch vụ tàu và cung ứng hải sản. Du lịch có thêm thu nhập nhưng cũng biến nơi ở và tuyến làm việc bình thường thành cảnh quan cho khách chụp ảnh.
Ngày nay còn người sống và làm việc trên nước không?
Vẫn có thể thấy nhà nổi, trại cá và thuyền làm việc quanh Cái Bèo và Vịnh Lan Hạ. Nhưng đừng nghĩ mọi thứ là một lối sống cổ xưa còn nguyên vẹn. Vật liệu mới, động cơ, điện thoại và du lịch đều là một phần hiện tại. Văn hóa sống vì biết thay đổi, không phải vì đứng yên để phục vụ khách tham quan.
Du khách nên ứng xử thế nào?
Cái Bèo là nơi làm việc và, với một số người, là nhà. Hãy nói nhỏ, không chắn đường thuyền và xin phép trước khi chụp cận mặt cư dân. Không chạm vào lồng cá, tự ý cho cá ăn hay xả rác xuống nước.
Một hướng dẫn viên địa phương có thể giải thích lịch sử, thách thức hiện nay và mối quan hệ với môi trường biển. Chuyến thăm đáng trân trọng không chỉ để săn ảnh nhà nổi đẹp, mà còn để hiểu kiến thức và lao động của nhiều thế hệ cư dân Cát Bà.
