Cat Ba Beyond · Cuộc sống làng chài và văn hóa địa phương
Nhà nổi trên Vịnh Lan Hạ được xây như thế nào?
Một ngôi nhà nổi ở Lan Hạ thường không bắt đầu bằng việc dựng tường giữa vịnh. Phần quan trọng nhất—nền bè—được lắp trước gần bờ. Khi đã đủ ổn định để nổi, thuyền địa phương kéo bè đến vị trí neo đậu được phép. Vật liệu tiếp tục được chở ra để dựng nhà hoặc nối thêm mô-đun.
Cách làm này thể hiện kiến thức nhiều thế hệ về thuyền, thủy triều, tải trọng và đời sống trên nước.
Bước 1: Chọn vị trí phù hợp
Địa điểm cần đủ sâu cho bè, neo và lồng nuôi bên dưới, đồng thời có mức che chắn hợp lý trước gió sóng. Thuyền phải dễ tiếp cận để chở người, vật liệu, nước uống, nhiên liệu và hải sản. Công trình không được cản luồng tàu hay ảnh hưởng trại nổi bên cạnh.
Ngày nay không thể tự chọn bất kỳ góc vịnh nào. Nhà bè, vùng nuôi và chỗ neo chịu quy hoạch, kiểm soát môi trường và quy định an toàn. Tài liệu quản lý di sản đề cập việc sắp xếp lại các điểm neo lồng bè quanh Cát Bà.
Bước 2: Dựng nền bè gần bờ
Sàn bè thường được lắp trên hoặc sát bờ để thao tác với dụng cụ và vật liệu nặng an toàn hơn, rồi kiểm tra trước khi đưa ra vịnh. Khung truyền thống có thể bằng gỗ hoặc tre, được nâng bởi thùng kín, phao xốp hay vật liệu nổi khác. Dự án hiện đại có thể dùng phao HDPE và khung thiết kế kỹ thuật. Vật liệu cụ thể tùy thời kỳ, mục đích và tiêu chuẩn áp dụng.
Khung phải chịu nhà, mái, người, đồ đạc, thức ăn, lối đi và có thể cả lồng cá. Tải trọng phải phân bố đều; dồn quá nhiều về một phía khiến bè nghiêng. Hướng dẫn kỹ thuật của FAO mô tả nguyên tắc liên quan khi lắp khung, phao và hệ neo cho lồng cá nổi. Nhà ở không giống lồng cá, nhưng độ nổi và cân bằng đều quan trọng.
Bước 3: Hạ thủy và thử nền bè
Bè được đưa xuống vùng nước nông và quan sát trước khi đặt toàn bộ sức nặng của căn nhà lên đó. Người làm có thể đổi vị trí hoặc số phao, gia cố mối nối và kiểm tra sàn có cân không. Bè cần dự trữ sức nổi; sóng, mưa, vật tư mới và nhiều người đứng một phía đều có thể thay đổi tải trọng tức thời.
Bước 4: Kéo bè ra vịnh
Khi nền đã sẵn sàng, nhóm thi công nối dây kéo với thuyền và kéo chậm đến nơi neo. Bè rộng khó quay, dễ đón gió và có thể tạo lực lớn lên dây kéo. Vì vậy cần thời tiết êm và phối hợp cẩn thận.
Đội kéo phải tính hướng gió, sóng, dòng triều, lối đi hẹp, tàu khác, chiều rộng bè, điểm buộc dây và tuyến đến chỗ neo. Công trình lớn có thể chia thành các mô-đun nhỏ cho dễ hạ thủy và điều khiển.
Bước 5: Neo bè tại vị trí đã chọn
Hệ neo tùy độ sâu, đáy biển, mức độ phơi gió sóng và quy định. Dây neo phải giữ bè trước gió và dòng chảy nhưng vẫn cho bè lên xuống theo triều. Bè không được trôi vào đá, luồng tàu hay lồng nuôi bên cạnh.
Nhà tốt vẫn dễ tổn thương nếu dây, xích, điểm gắn hoặc neo hỏng. Hệ thống hiện đại có thể dùng neo đáy, cọc hoặc thiết kế chuyên dụng; kết cấu truyền thống dùng neo nặng và dây chắc phù hợp địa phương. Nước mặn và chuyển động liên tục đòi hỏi kiểm tra định kỳ.
Bước 6: Chở vật liệu bằng thuyền
Sau khi neo nền bè, thuyền chở gỗ, tấm tường, mái, cửa, đinh vít và đồ dùng từ bờ ra. Chở từng đợt giúp kiểm soát trọng lượng. Không nên dồn vật nặng vào một góc, chắn lối đi hoặc để vật liệu rơi xuống nước.
Khung nhà được dựng trên sàn nổi, rồi đến tường và mái nhẹ. Vật liệu nhẹ giảm tải và hạ trọng tâm, nhưng nhà vẫn phải đủ chắc trước gió mưa địa phương.
Bước 7: Nối thêm các mô-đun bè
Không phải nhà nổi nào cũng nằm trên một bè. Các phần riêng có thể được lắp gần bờ rồi kéo ra từng phần. Sau khi căn chỉnh, chúng được nối để tạo chỗ ở, bếp, kho, lối đi, điểm lên thuyền, chỗ chứa thức ăn, lồng cá và khu làm việc.
Nhờ cấu trúc mô-đun, gia đình có thể sửa hoặc thay một phần mà không tháo toàn bộ hệ thống. Mối nối cần chịu được bè lên xuống và xê dịch theo sóng, triều.
Bước 8: Bổ sung lồng cá và khu làm việc
Nhiều nhà nổi Lan Hạ gắn với nghề cá hoặc nuôi trồng. Lưới treo dưới khung chữ nhật tạo lồng cá; lối đi giúp cho ăn, kiểm tra lưới và thu hoạch. Nhà cũng là xưởng, kho, bến thuyền và trại cá. Vì thế toàn bộ kết cấu có thể lớn hơn nhiều so với phần ở.
Việc xây dựng không thật sự kết thúc
Bè chuyển động mỗi ngày. Phao, dây, mối nối và neo chịu nước mặn, nắng, gió và tải trọng thay đổi. Cư dân phải xem phao có thủng hay rò, gỗ và kim loại có hỏng, sàn có chắc, dây và xích neo có mòn, mái có lỏng, lồng lưới có rách và bè có bị lệch tải không.
Trước thời tiết nguy hiểm, chủ bè có thể thêm dây, gia cố chỗ yếu hoặc di chuyển thiết bị theo hướng dẫn của cơ quan chức năng. Bảo dưỡng là một phần của đời sống trên vịnh.
Kiến thức địa phương trong kiến trúc
Nhìn từ tàu tham quan, nhà nổi có vẻ đơn giản, nhưng cách dựng đòi hỏi hiểu độ nổi, cân bằng, kéo bè, neo giữ và thời tiết. Trình tự hợp lý là dựng nền nơi dễ lấy vật liệu, thử sức nổi, kéo chậm đến vị trí được phép, neo chắc, chở phần còn lại ra rồi lắp hoặc nối các mô-đun.
Những ngôi nhà cho thấy gia đình ngư dân Cát Bà điều chỉnh kiến trúc cho một cuộc sống mà biển vừa là nơi làm việc vừa là con đường.
