Cat Ba Beyond · Cuộc sống làng chài và văn hóa địa phương
Trẻ em sống trên Vịnh Lan Hạ đã đến trường như thế nào?
Với những đứa trẻ lớn lên trên bè nổi ở Vịnh Lan Hạ, hành trình đến trường từng có hai chặng: vượt mặt nước, rồi tiếp tục trên đường bộ của đảo Cát Bà.
Cha mẹ đưa con từ nhà nổi vào bờ bằng thuyền nan gắn máy. Sau khi cập bến, trẻ có thể đi xe ôm, hoặc được gia đình chở bằng xe máy hay phương tiện riêng. Tan học, cả hành trình lặp lại theo chiều ngược lại.
Điều khách du lịch thấy nên thơ lại là trách nhiệm hằng ngày đầy công sức, phụ thuộc thời tiết, nhiên liệu, giờ làm và lịch học.
Buổi sáng bắt đầu trên một nền nhà chuyển động
Trẻ mặc đồng phục, ăn sáng và chuẩn bị sách vở trên bè nổi khẽ lay theo nước. Đồng phục và tập vở phải tránh mưa, hơi nước biển; một cuốn vở ướt không dễ thay khi gia đình đã rời bến.
Cha mẹ xem gió, sương mù, mưa lớn và sóng trước khi đi. Quãng vượt quen thuộc có thể chậm và khó chịu hơn khi thời tiết xấu. Thuyền cùng máy phải sẵn sàng thì ngày học mới bắt đầu được.
Chặng đầu: đi thuyền vào bờ
Cha mẹ giúp con lên chiếc thuyền nan gắn máy. Loại thuyền nhỏ ấy kết nối gia đình với chợ, cơ sở y tế, nguồn hàng và trường học. Thuyền đi qua lồng cá, nhà nổi và tàu làm việc để đến chỗ lên bờ; khoảng cách khác nhau tùy nơi neo bè.
Với trẻ, đây không phải chuyến ngắm cảnh mà là con đường thường ngày từ nhà ra thế giới trên đất liền. Một bài hướng dẫn hiện nay về Cái Bèo cũng nhắc việc trẻ trong các gia đình nổi đi học bằng thuyền.
Cập bờ chưa phải đến trường
Đến bến chỉ xong chặng thứ nhất. Trường còn nằm ở nơi khác trên đảo Cát Bà. Một số em tiếp tục bằng xe ôm; gia đình khác để xe máy hoặc phương tiện trên bờ rồi chở con đi.
Việc đi học đòi hỏi phối hợp từng bước:
- Chuẩn bị người và sách vở trên bè.
- Rời nhà bằng thuyền nan gắn máy.
- Buộc hoặc gửi thuyền ở bến.
- Chuyển sang xe ôm hoặc xe gia đình.
- Đi đường bộ đến trường.
- Lặp lại sau giờ học.
Chậm ở bất kỳ chặng nào cũng có thể khiến trẻ muộn học. Cha mẹ phải tính cả thời gian vượt nước, chuyển xe ở bến và đi đường, không chỉ khoảng cách từ bờ đến trường.
Cha mẹ sắp xếp công việc quanh giờ học
Gia đình nuôi cá trên bè không thể bỏ nơi làm việc mà đi. Cá cần ăn, lồng cần kiểm tra, thuyền và dụng cụ cần trông nom. Đưa con đi học nghĩa là có người tạm ngừng việc, lái thuyền và thu xếp chặng đường bộ. Nếu nhiều con học khác trường hoặc tan khác giờ, mọi thứ càng phức tạp.
Lúc về cũng cần người đón ở trường hoặc bến và đưa con qua nước. Có gia đình nhờ người thân đáng tin cậy giúp đỡ. Vì thế, giáo dục là nỗ lực chung của hộ gia đình, không chỉ là chuyến đi riêng của đứa trẻ.
Sau giờ học điều gì xảy ra?
Tan lớp, trẻ trở lại bến bằng phương tiện đường bộ như buổi sáng rồi được cha mẹ đưa về bè. Nếu lớp xong trước khi thuyền tới, các em phải đợi trên bờ. Lớp tan muộn, thời tiết đổi hoặc máy hỏng đều có thể làm kế hoạch gián đoạn.
Về nhà là về một trại cá đang hoạt động: bài tập làm bên cạnh lưới, bao thức ăn, thuyền và tiếng nước dưới sàn. Các em có thể có việc nhà phù hợp tuổi, nhưng nếp sống mỗi hộ khác nhau. Trường ở trên đất, còn nhà và sinh kế gia đình ở trên vịnh.
Thời tiết có thể quyết định việc đến lớp
Đường đi dễ lúc trời lặng có thể trở nên khó khi gió mạnh, mưa lớn hoặc sương mù. Tầm nhìn kém gây khó di chuyển giữa các bè và tàu, còn sóng làm lên xuống thuyền vất vả. Thời tiết lúc về có thể khác hẳn lúc đi.
Máy hỏng cũng không chỉ là bất tiện: trẻ có thể không đến trường hoặc không về đúng giờ. Gia đình cần thuyền hoạt động, nhiên liệu và đôi khi cả sự giúp đỡ của hàng xóm.
Hành trình ấy cũng tốn tiền
Ở gần thị trấn Cát Bà không có nghĩa là đi học miễn phí. Gia đình trả tiền xăng thuyền, bảo dưỡng máy và khi cần, tiền xe ôm. Còn có chi phí thời gian: hai chuyến đi mỗi ngày lấy đi giờ đánh bắt, nuôi cá hoặc việc nhà của người lớn.
Trường có thể không xa trên bản đồ, nhưng hành trình phải đi qua hai hệ thống giao thông.
Không phải gia đình nào cũng đi cùng một tuyến
Có bè gần bến hơn; có cha mẹ sở hữu xe máy, còn hộ khác nhờ xe ôm, họ hàng hoặc đi chung. Tuổi và lịch học của con cũng khác. Theo thời gian, trẻ có thể ở với người thân trên bờ, hoặc cả nhà chuyển vào thị trấn. Đường sá, liên lạc và thu nhập thay đổi cũng ảnh hưởng lựa chọn.
Vì vậy, đi thuyền vào bờ rồi đi đường bộ là một mô hình phổ biến, không phải quy tắc giống hệt cho mọi em.
Trải nghiệm đã thay đổi ra sao?
Khi cộng đồng nổi được sắp xếp lại và nhiều hộ chuyển lên bờ, ngày càng ít trẻ bắt đầu mọi ngày học từ bè. Thế hệ trẻ có thể sống ở thị trấn dù cha mẹ còn làm tại trại cá. Điều này giúp tiếp cận trường, y tế và dịch vụ công dễ hơn, đồng thời làm đổi khác mối liên hệ tuổi thơ với vịnh và công việc gia đình.
Hành trình cũ vẫn là ký ức địa phương quan trọng: nó cho thấy nỗ lực nối cuộc sống trên nước với cơ hội trên bờ.
Hơn cả một chuyến đi khác thường
Khách có thể tưởng đi học bằng thuyền là cuộc phiêu lưu; với trẻ địa phương, đó chỉ là đầu và cuối một ngày học bình thường. Đằng sau là cha mẹ chuẩn bị thuyền, trả tiền nhiên liệu, sắp xếp xe đường bộ, theo dõi thời tiết và rời công việc hai lần mỗi ngày.
Cộng đồng nổi chưa bao giờ tách biệt khỏi đảo Cát Bà. Thuyền nối trẻ với bờ, lớp học, bạn bè và những cơ hội vượt ngoài bè nhà.
